Pracownicy wychowujący dzieci mają do dyspozycji kilka różnych uprawnień pozwalających na czasowe zwolnienie z obowiązku wykonywania pracy. Jednym z nich jest 5 dni urlopu opiekuńczego w roku kalendarzowym. Przepisy obowiązują od 26 kwietnia 2023 roku i zostały wprowadzone w ramach zmian w Kodeksie pracy związanych między innymi z unijnymi regulacjami dotyczącymi równowagi między życiem zawodowym i prywatnym.
Warto jednak od razu zaznaczyć, że popularne określenie 5 dni opieki nad dzieckiem może być mylące. Urlop opiekuńczy nie jest przeznaczony wyłącznie dla rodziców i nie można skorzystać z niego w każdej sytuacji związanej z opieką nad dzieckiem. Co więcej, jest to inne uprawnienie niż znane od lat 2 dni albo 16 godzin zwolnienia od pracy na dziecko do 14. roku życia.
5 dni opieki nad dzieckiem od kiedy obowiązuje?
Prawo do 5 dni urlopu opiekuńczego obowiązuje w Polsce od 26 kwietnia 2023 roku. Właśnie wtedy weszła w życie nowelizacja Kodeksu pracy z 9 marca 2023 roku, która wprowadziła między innymi art. 173¹ regulujący zasady korzystania z tego urlopu.
Pracownik otrzymuje do dyspozycji 5 dni w każdym roku kalendarzowym. Oznacza to, że nie jest to jednorazowy limit przyznawany na cały okres zatrudnienia. Jeżeli pracownik spełnia warunki przewidziane przez przepisy, w kolejnym roku ponownie otrzymuje możliwość wykorzystania maksymalnie 5 dni.
Urlop jest udzielany w dniach, które zgodnie z harmonogramem są dla pracownika dniami pracy. Nie ma przy tym znaczenia, czy pracuje on w typowym systemie od poniedziałku do piątku, czy według innego rozkładu czasu pracy.
Komu przysługuje 5 dni urlopu opiekuńczego?
Urlop opiekuńczy jest uprawnieniem pracownika zatrudnionego na podstawie stosunku pracy. Jego celem jest umożliwienie osobistego sprawowania opieki lub udzielenia wsparcia określonej osobie, jeżeli wymaga tego z poważnych względów medycznych.
Przepisy wskazują, że urlop może zostać wykorzystany na opiekę nad członkiem rodziny, za którego uznawani są syn, córka, matka, ojciec albo małżonek. Uprawnienie obejmuje również możliwość opieki nad osobą, która nie znajduje się w tym katalogu, jeżeli zamieszkuje z pracownikiem w tym samym gospodarstwie domowym.
W praktyce oznacza to, że 5 dni można przeznaczyć między innymi na opiekę nad dzieckiem wymagającym wsparcia z poważnych względów medycznych. Nie jest jednak konieczne, aby osoba wymagająca pomocy była dzieckiem pracownika.
Czy 5 dni opieki można wykorzystać na zdrowe dziecko?
Nie w każdej sytuacji. Urlop opiekuńczy został przewidziany na przypadki, w których dana osoba wymaga osobistej opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. Nie jest więc dodatkowym urlopem, który rodzic może dowolnie wykorzystać na pozostanie w domu ze zdrowym dzieckiem.
Jeżeli przykładowo rodzic chce zostać z dzieckiem dlatego, że przedszkole jest zamknięte, przypada dzień wolny od zajęć albo rodzina planuje przedłużony weekend, sam fakt konieczności zajęcia się dzieckiem nie oznacza automatycznie prawa do wykorzystania urlopu opiekuńczego.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy dziecko rzeczywiście wymaga osobistej opieki lub wsparcia z poważnych powodów medycznych. Właśnie takie przypadki obejmuje art. 173¹ Kodeksu pracy.
Czy 5 dni opieki nad dzieckiem jest płatne?
Jedną z najważniejszych informacji jest to, że urlop opiekuńczy jest bezpłatny. Za okres korzystania z tych dni pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Państwowa Inspekcja Pracy jednoznacznie wskazuje, że za czas urlopu opiekuńczego wynagrodzenie nie przysługuje.
Nie oznacza to jednak, że okres ten pozostaje bez znaczenia z punktu widzenia zatrudnienia. Czas korzystania z urlopu opiekuńczego wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą określone uprawnienia pracownicze.
Jest to istotna różnica w porównaniu z 2 dniami lub 16 godzinami opieki nad dzieckiem do ukończenia przez nie 14 lat. W przypadku tego drugiego uprawnienia pracownik zachowuje wynagrodzenie.
5 dni opieki a 2 dni opieki nad dzieckiem. Jaka jest różnica?
Te dwa rozwiązania są bardzo często ze sobą mylone. Tymczasem wynikają z innych przepisów i mają odmienne zasady.
Zgodnie z art. 188 Kodeksu pracy pracownik wychowujący co najmniej jedno dziecko do ukończenia przez nie 14. roku życia może skorzystać w ciągu roku kalendarzowego ze zwolnienia od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin. Za ten czas zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Pięciodniowy urlop opiekuńczy nie jest natomiast ograniczony do opieki nad dzieckiem do 14 lat. Dotyczy również innych wskazanych członków rodziny lub osoby mieszkającej z pracownikiem. Warunkiem są natomiast poważne względy medyczne powodujące potrzebę osobistej opieki lub wsparcia.
W efekcie rodzic może w tym samym roku mieć możliwość skorzystania zarówno z płatnego zwolnienia przewidzianego w art. 188, jak i z bezpłatnego urlopu opiekuńczego, jeżeli spełnione zostaną przesłanki do wykorzystania każdego z tych uprawnień.
Czy 5 dni urlopu opiekuńczego można wykorzystać osobno?
Tak. Nie ma obowiązku wykorzystywania wszystkich pięciu dni jednocześnie. Urlop opiekuńczy może zostać wykorzystany jednorazowo albo podzielony na części. Pracownik może więc potrzebować jednego dnia w jednej sytuacji, dwóch dni w innym terminie i pozostałych dni jeszcze później w tym samym roku.
Limit dotyczy całego roku kalendarzowego. Po wykorzystaniu wszystkich 5 dni pracownik nie otrzyma kolejnych dni z tego samego tytułu aż do rozpoczęcia następnego roku.
Istotne jest również to, że urlop opiekuńczy rozlicza się w dniach, a nie w godzinach. Pod tym względem różni się on od opieki nad dzieckiem do 14. roku życia, którą można wykorzystać jako 2 dni albo 16 godzin.
Czy niewykorzystane 5 dni przechodzi na następny rok?
Nie. Urlop opiekuńczy przysługuje w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym, a niewykorzystana część nie jest przenoszona na kolejny rok. Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje wprost, że niewykorzystane dni nie przechodzą na następny rok.
Jeżeli więc pracownik przez cały rok nie będzie potrzebował urlopu opiekuńczego, niewykorzystany limit po prostu przepada. Od 1 stycznia następnego roku dostępna jest nowa pula wynikająca z przepisów.
Nie działa to zatem tak jak w przypadku urlopu wypoczynkowego, gdzie niewykorzystane dni mogą stać się urlopem zaległym.
Jak złożyć wniosek o 5 dni opieki?
Urlop opiekuńczy jest udzielany na wniosek pracownika. Nie jest przyznawany automatycznie tylko dlatego, że pracownik poinformuje pracodawcę o problemach zdrowotnych dziecka lub innego członka rodziny.
We wniosku należy wskazać osobę, która wymaga opieki lub wsparcia, oraz przyczynę konieczności zapewnienia jej osobistej pomocy. W przypadku członka rodziny wskazuje się również stopień pokrewieństwa, natomiast przy opiece nad inną osobą potrzebny jest jej adres zamieszkania.
Wniosek powinien zostać złożony w postaci papierowej albo elektronicznej co najmniej jeden dzień przed rozpoczęciem urlopu. Dlatego rozwiązanie to nie jest skonstruowane dokładnie tak samo jak urlop na żądanie.
Czy pracodawca może żądać dokumentacji medycznej dziecka?
Przepisy opierają prawo do urlopu opiekuńczego na występowaniu poważnych względów medycznych, ale regulacja nie została skonstruowana na zasadach identycznych jak zwolnienie lekarskie. Wniosek pracownika zawiera przyczynę konieczności zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia.
Nie należy więc utożsamiać urlopu opiekuńczego z zasiłkiem opiekuńczym wypłacanym w związku z koniecznością zajmowania się chorym dzieckiem. Są to odrębne rozwiązania o innych przesłankach, procedurach oraz zasadach rozliczenia.
Czy 5 dni przysługuje każdemu rodzicowi osobno?
Pięciodniowy urlop opiekuńczy jest indywidualnym uprawnieniem pracowniczym. Nie jest to wspólna pula 5 dni przypisana do dziecka w taki sposób, jak rodzice często postrzegają inne świadczenia rodzinne. Przepis mówi o prawie przysługującym pracownikowi w ciągu roku kalendarzowego.
Oznacza to również, że liczba dzieci nie zwiększa wymiaru tego urlopu. Pracownik mający jedno dziecko i pracownik mający troje dzieci nadal dysponują maksymalnie 5 dniami urlopu opiekuńczego w roku. Limit jest związany z pracownikiem, a nie z liczbą osób, którymi może być konieczne się zaopiekować.
Czy wiek dziecka ma znaczenie przy 5 dniach opieki?
W przypadku urlopu opiekuńczego przepisy nie wprowadzają granicy 14 lat charakterystycznej dla zwolnienia z art. 188 Kodeksu pracy. W katalogu członków rodziny wskazano syna i córkę, a warunkiem skorzystania z urlopu jest przede wszystkim potrzeba osobistej opieki lub wsparcia wynikająca z poważnych względów medycznych.
To kolejny powód, dla którego nie warto używać zamiennie pojęć 5 dni opieki nad dzieckiem oraz 2 dni opieki nad dzieckiem. Pierwsze odnosi się potocznie do bezpłatnego urlopu opiekuńczego wprowadzonego 26 kwietnia 2023 roku, natomiast drugie oznacza odrębne, płatne zwolnienie przysługujące pracownikowi wychowującemu dziecko do 14. roku życia.
Jeżeli dziecko zachoruje albo pojawi się inna sytuacja wymagająca opieki, przed złożeniem wniosku warto więc ustalić, z którego uprawnienia pracownik chce skorzystać. Od tego zależy nie tylko liczba dostępnych dni, ale również prawo do wynagrodzenia, sposób rozliczenia wolnego oraz warunki, które trzeba spełnić.
Źródło: www.helpline.org.pl
